Veit Harlan: reżyser „Kolbergu” i mroczne dziedzictwo III Rzeszy
reżyser filmowy
reżyser propagandowego filmu Kolberg
Biografia
Veit Harlan (1899–1964) to postać, która na zawsze zapisała się w historii kina jako jeden z najbardziej utalentowanych, a zarazem najbardziej kontrowersyjnych twórców XX wieku. Jako nadworny reżyser Josepha Goebbelsa, stał się twarzą nazistowskiej propagandy filmowej, tworząc dzieła, które do dziś budzą skrajne emocje. Dla mieszkańców polskiego wybrzeża nazwisko to jest nierozerwalnie związane z Kołobrzegiem – miastem, któremu Harlan poświęcił swój najbardziej kosztowny i propagandowo wymowny film, „Kolberg”. Jego życie to fascynująca, choć tragiczna opowieść o człowieku, który poświęcił swój talent artystyczny na ołtarzu ideologii, stając się symbolem upadku etyki w służbie totalitaryzmu.
Pochodzenie i rodzina
Veit Harlan przyszedł na świat w rodzinie o silnych tradycjach artystycznych i intelektualnych. Jego ojciec, Walter Harlan, był znanym dramaturgiem i pisarzem, co od najmłodszych lat wprowadziło Veita w świat teatru i literatury. Matka, Adele, z domu Booth, dbała o edukację dzieci w duchu kultury mieszczańskiej. Rodzina Harlanów wywodziła się z kręgów berlińskiej inteligencji, a dom rodzinny był miejscem częstych spotkań artystów i ludzi pióra. Veit miał rodzeństwo, które również związało się z kulturą – jego brat, Peter Harlan, był znanym muzykiem i konstruktorem instrumentów. To środowisko ukształtowało w nim wczesną fascynację estetyką, która później, w sposób wypaczony, znalazła ujście w jego filmowej twórczości.
Data i miejsce urodzenia, dzieciństwo
Veit Harlan urodził się 22 września 1899 roku w Berlinie. Jego dzieciństwo przypadło na okres rozkwitu Cesarstwa Niemieckiego, co niewątpliwie wpłynęło na jego późniejszy, konserwatywny światopogląd. Dorastał w atmosferze, w której teatr był traktowany jako najwyższa forma wyrazu artystycznego. Już jako młody chłopiec wykazywał zainteresowanie aktorstwem, co w połączeniu z literackim zapleczem ojca, naturalnie pchnęło go w stronę sceny. Jego dorastanie było naznaczone wybuchem I wojny światowej, w której wziął udział jako żołnierz, co było doświadczeniem formującym dla całego jego pokolenia i prawdopodobnie wpłynęło na jego późniejszą fascynację militaryzmem i poświęceniem dla narodu.
Edukacja
Edukacja Harlana była ściśle związana z jego pasją do teatru. Po zakończeniu służby wojskowej, rozpoczął naukę aktorstwa u legendarnego Maxa Reinhardta, jednego z najważniejszych reżyserów teatralnych tamtych czasów. To właśnie pod okiem Reinhardta Harlan uczył się rzemiosła, które później przeniósł na grunt filmowy. Reinhardt, znany z rozmachu i dbałości o wizualną stronę spektakli, wywarł ogromny wpływ na styl Harlana – jego zamiłowanie do monumentalnych scen, bogatej scenografii i emocjonalnej gry aktorskiej ma swoje korzenie właśnie w berlińskich teatrach lat 20. XX wieku.
Życie zawodowe i kariera
Kariera Harlana rozpoczęła się od aktorstwa, jednak szybko odkrył, że to reżyseria pozwala mu na pełniejszą kontrolę nad wizją artystyczną. W latach 30. zaczął odnosić sukcesy w niemieckim przemyśle filmowym, który wówczas przechodził gwałtowne zmiany pod wpływem nazistowskiej polityki. Po dojściu Hitlera do władzy, Harlan szybko zyskał uznanie w oczach Josepha Goebbelsa. Jego kariera nabrała tempa w momencie, gdy stał się głównym wykonawcą propagandowych zleceń ministerstwa propagandy. Od lekkich komedii, przez dramaty historyczne, aż po najbardziej mroczne filmy antysemickie – Harlan był wszechstronnym twórcą, który potrafił dostosować swój styl do wymagań reżimu. Po wojnie, mimo procesu denazyfikacyjnego, próbował wrócić do zawodu, jednak jego nazwisko na zawsze pozostało obciążone współpracą z III Rzeszą.
Najważniejsze osiągnięcia i dzieła
Dorobek Harlana jest obszerny, ale zdominowany przez kilka kluczowych tytułów:
- „Jud Süß” (1940) – najbardziej niesławny film w jego karierze, antysemicka propaganda, która do dziś jest analizowana jako narzędzie nienawiści.
- „Kolberg” (1945) – monumentalny epos historyczny, mający podnieść morale Niemców w końcowej fazie wojny.
- „Der Herrscher” (1937) – film, który przyniósł mu uznanie za ukazanie „wielkiego przywódcy”.
- „Opfergang” (1944) – uznawany za jeden z najbardziej estetycznie wyrafinowanych filmów Harlana, pokazujący jego mistrzostwo w operowaniu kolorem (Agfacolor).
Jego filmy charakteryzowały się wysokim budżetem, udziałem największych gwiazd niemieckiego kina (m.in. jego żony, Kristiny Söderbaum) oraz techniczną perfekcją, która kontrastowała z ich ideologiczną treścią.
Życie prywatne i rodzina własna
Życie prywatne Harlana było równie burzliwe, co jego kariera. Był trzykrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była Dora Gerson, drugą Hilde Körber, a trzecią, najbardziej znaną, szwedzka aktorka Kristina Söderbaum. Söderbaum stała się muzą Harlana i grała główne role w większości jego najważniejszych filmów. Ich małżeństwo było szeroko komentowane w prasie tamtego okresu, tworząc wizerunek „aryjskiej pary idealnej”. Mieli dzieci, a życie rodzinne Harlana, mimo politycznych zawirowań, toczyło się w cieniu jego zawodowej aktywności. Po wojnie, jego dzieci musiały mierzyć się z ciężarem nazwiska ojca, co dla wielu z nich było traumatycznym doświadczeniem.
Związek z miastem Kołobrzeg
Związek Veita Harlana z Kołobrzegiem jest absolutnie unikalny i tragiczny. W 1944 roku, gdy losy III Rzeszy były już przesądzone, Goebbels zlecił Harlanowi nakręcenie filmu „Kolberg”. Miała to być opowieść o bohaterskiej obronie twierdzy Kołobrzeg przed wojskami napoleońskimi w 1807 roku. Film miał służyć jako metafora dla współczesnych Niemców, zachęcając ich do walki do ostatniego żołnierza. Harlan spędził w Kołobrzegu wiele miesięcy, angażując tysiące żołnierzy Wehrmachtu jako statystów, co w obliczu braków na froncie było decyzją skrajnie nieodpowiedzialną. Film stał się najdroższą produkcją w historii nazistowskiego kina. Choć zdjęcia realizowano w różnych miejscach, to właśnie Kołobrzeg stał się duchowym centrum tej produkcji. Dla miasta film ten był wyrokiem – propaganda uczyniła z niego symbol oporu, co w 1945 roku doprowadziło do niemal całkowitego zniszczenia Kołobrzegu podczas oblężenia przez Armię Czerwoną.
Ciekawostki i mniej znane fakty
Mało kto wie, że Harlan był niezwykle skrupulatny w kwestiach technicznych. Podczas kręcenia „Kolbergu” nalegał na autentyczność kostiumów i scenografii, co doprowadziło do ogromnych opóźnień. Istnieje anegdota, że w trakcie zdjęć, gdy brakowało statystów, Harlan osobiście prosił dowódców wojskowych o przysłanie kolejnych oddziałów, nie zważając na sytuację na froncie wschodnim. Innym ciekawym faktem jest to, że po wojnie Harlan był pierwszym reżyserem w Niemczech, który stanął przed sądem za zbrodnie przeciwko ludzkości (w związku z filmem „Jud Süß”), jednak został uniewinniony, co wywołało ogromne protesty społeczne.
Kontrowersje
Kontrowersje wokół Harlana nie kończą się na jego filmach. Jego postać jest symbolem „artysty w służbie zła”. Krytycy zarzucają mu, że jako inteligentny człowiek musiał zdawać sobie sprawę z konsekwencji swoich działań. Jego obrona po wojnie – że był jedynie wykonawcą poleceń i artystą, który nie zajmował się polityką – jest przez historyków uznawana za kłamliwą. Spory o to, czy można oddzielić „talent” od „ideologii”, trwają do dziś. Wiele jego filmów jest w Niemczech objętych zakazem publicznego wyświetlania bez odpowiedniego komentarza historycznego, co świadczy o tym, jak silnie jego twórczość nadal oddziałuje na społeczną świadomość.
Nagrody i wyróżnienia
W czasach III Rzeszy Harlan był obsypywany nagrodami. Otrzymał tytuł „Professora” (nadany przez Hitlera), co było wyrazem najwyższego uznania dla jego wkładu w kulturę narodowosocjalistyczną. Był laureatem licznych nagród filmowych tamtego okresu, w tym prestiżowych wyróżnień na festiwalach w Wenecji. Po wojnie, w demokratycznych Niemczech, nie mógł liczyć na oficjalne honory. Jego nazwisko zniknęło z przestrzeni publicznej, a wszelkie próby rehabilitacji kończyły się fiaskiem. Nie ma ulic ani pomników upamiętniających Harlana – jego dziedzictwo jest traktowane jako przestroga, a nie powód do dumy.
Dziedzictwo / co robi dziś
Veit Harlan zmarł 13 kwietnia 1964 roku w Capri we Włoszech. Jego śmierć przeszła niemal bez echa w świecie filmu, który już dawno o nim zapomniał lub chciał zapomnieć. Dziedzictwo Harlana jest dziś przedmiotem badań historyków kina i socjologów. Jest on analizowany jako przykład tego, jak łatwo sztuka może stać się narzędziem totalitarnej propagandy. Jego życie pokazuje, że wielki talent bez kręgosłupa moralnego może prowadzić do tragicznych skutków. Dziś, patrząc na Kołobrzeg, który po wojnie odrodził się z ruin, film „Kolberg” pozostaje jedynie mrocznym wspomnieniem o czasach, w których kino miało moc zmieniania historii – niestety, w najgorszym możliwym kierunku. Harlan pozostaje postacią, której nie da się wymazać z historii, ale o której pamięć jest zawsze podszyta głębokim niepokojem i refleksją nad odpowiedzialnością twórcy za swoje dzieło.